مقدمه

بسم الله الرحمن الرحیم

تفسیر قرآن ، یکى از علومى است که همراه با علم قرائات ، تجوید و تاریخ قرآن سابقه آن تا عصر پیغمبر (ص ) کشیده مى شود.از دیرباز تاکنون کوششهاى گسترده و طاقت فرسایى پیرامون ((تفسیر)) انجام پذیرفته و مى پذیرد و هر یک از عالمان و اندیشمندان به فراخور توان خویش در این راه کوشیده و تفاسیر متعددى را به رشته تحریر درآورده اند.

در تفاسیر مختلف ، مباحث ادبى ، اختلاف قرائت ، شاءن ، نزول آیات ، بیان آیات ، شرح آیات الاحکام ، بحثهاى اخلاقى ، کلامى ، عرفانى ، حکمى ، اجتماعى و سیاسى دیده مى شود. هر یک از مفسرین در اثر خود یک یا چند باب از مباحث فوق را آورده اند. آنها به تناسب درکى که از پرده از روى اسرار این کتاب الهى بردارند، چون در حقیقت تفسیر به معناى برداشتن پرده از آیات الهى است . حضرت امام (س ) مى فرمایند:((به طور کلى معنى تفسیر کتاب آن است که شرح مقاصد آن کتاب را بنماید؛ و نظر مهم به آن ، بیان منظور صاحب کتاب باشد. این کتاب شریف ، که به شهادت خداى تعالى کتاب هدایت و تعلیم است و نور طریق سلوک انسانیت است ، باید مفسر در هر قصه از قصص آن ، بلکه هر آیه از آیات آن جهت اهتداء به عالم غیب و حیث راه نمایى به طریق سعادت و سلوک طریق معرفت و انسانیت را به متعلم بفهماند. مفسر وقتى مقصد از نزول را بما فهماند مفسر است ، نه سبب نزول به آن طور که در تفاسیر وارد است (۱))).

امام (س ) با این بینش و اندیشه کوشیده اند تا مقاصد قرآن را در آثار و سخنان خود بیان کنند و راهى براى تربیت نفوس فراهم آورند. به همین دلیل ایشان به تناسب از روشهاى مختلف تفسیر سود جسته و در برخى از آن روشها، گوى سبقت از دیگران ربوده اند. حضرت امام (س ) تلاش کرده اند تا با رفع حجاب از اسرار قرآن مقاصد آن را براى جویندگان حقیقت روشن نمایند.

روح قرآن و الهام از این صحیفه نورانى و مائده آسمانى در سراسر تاءلیفات و سخنان و اعمال ایشان بارز و آشکار است ، اما آثار خاص امام (قدس سره ) در پیرامون فهم قرآن را مى توان به چند دسته تقسیم کرد: تفسیر کامل تعدادى از سوره هاى قرآن ، تفسیر آیات الاحکام در آثار فقهى و اصولى ، تفسیر برخى از آیات بطور پراکنده و به تناسب مباحث ، تطبیق و استشهاد به آیات قرآن در موارد مختلف در زمینه هاى عرفانى و اخلاقى و سیاسى و اجتماعى .

مو سسه تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینى (س ) بنا به رسالتى که بر عهده دارد مصمم است تمامى آثار تفسیرى و قرآنى حضرت امام (س ) را به علاوه دیدگاههاى ایشان راجع به قرآن ، به صورت مجموعه هاى منظم و منسجمى منتشر سازد، و تفسیر سوره حمد اولین اثر از این مجموعه هاست که در اختیار علاقمندان قرار مى گیرد.

روش تفسیرى امام (س ) در مواردى که یک سوره را بطور کامل تفسیر کرده اند. روش عرفانى و تربیتى است ، زیرا ایشان قرآن را دربردارنده معارف و مربى انسان مى دانند، این روش در برخى از آثار گذشتگان نیز دیده مى شود که آثار تفسیرى خود را به روش حکمى و عرفانى و اخلاقى نگاشته اند، مانند تاءویلات القرآن عبدالرازق کاشانى ، کشف الاسرار میبدى ، تفسیر سوره حمد، و اعجازالبیان فى تاءویل القرآن اثر صدرالدین قونوى و تفسیر القرآن الکریم اثر صدرالمتاءلهین شیرازى .

تفسیر امام بر ((فاتحه الکتاب )) مشحون از نکات دقیق و لطافتهاى عرفانى است که این اثر را در جایگاهى برتر و بالاتر و از یک اثر مقتبس از دیگران قرار مى هد، این روح بزرگ قرآن شناش زمان ماست که این حقایق را دریافت کرده و به خامه قلم و بیان درآورده است و مقایسه بین تفسیر امام پیرامون ((سوره حمد)) با دیگران آثار مفسران اهل نظر و عرفان این حقیقت را بر اهل معرفت آشکار مى سازد که مجال شرح بسط آن نیست .

با توجه به جایگاه و اهمیت آثار امام (س ) در زمینه قرآن در قدم اول مجموعه آثار ایشان را در تفسیر ((سوره حمد)) چنانکه اشاره شد در این رساله گرد آورده ایم . و همچنین به این دلیل که آنچه تاکنون به عنوان تفسیر حمد از حضرت امام (س ) انتشار یافته و شهرت گرفته است ، فقط دروس تفسیر ایشان است که در سال ۵۸ افاضه فرموده اند، و این دروس فقط بحث ((بسم الله الرحمن الرحیم )) و الحمد را آن هم نه به کمال دربر دارد لذا بسیارى از افراد گمان کرده اند که تمامى اثر امام در پیرامون ((سوره حمد)) به همین اندازه است . کتاب حاضر در جهت اصلاح چنین برداشتى ، در چهار بخش تنظیم یافته است تا مجموعه کاملى از آثار امام (س ) در پیرامون حمد در اختیار جویندگان معارف قرآنى قرار گرفته باشد.

بخش اول : تفسیر موجزى است از سوره حمد که در کتاب گرانسنگ ((سرالصلاه )) به مناسبت بحث قرائت آمده است ، این اثر در سال ۱۳۵۸ هق (۱۳۱۸)نگاشته شده است .

بخش دوم : تفسیرى است که مى توان آن را تفصیل و تبیین تفسیر حمد ((کتاب سرالصلاه )) دانست که در سال ۱۳۶۱ هق (۱۳۲۱ هش ) به مناسبت بحث قرائت در کتاب ((آداب الصلاه )) نگاشته اند.

بخش سوم : مجموعه پنج جلسه درس تفسیر ایشان است که در سال ۱۳۵۸ شمسى از تلویزیون جمهورى اسلامى ایران پخش گردید و با بیمارى حضرت امام (س ) و مخالفتهاى برخى از مقدسین که مخالف طرح این نوع سخنان بودند براى همیشه تعطیل گردید و طالبان و تشنگان معارف را از آن محروم کرد.این بخش با نهایت ، وسواس ویرایش شده ، تا تغییرى در کلام ایشان بوجود نیاید و به همین دلیل از تغییر لحن گفتارى به نوشتارى نیز استفاده نکرده ایم ، فقط در جهت فهم بهتر عبارات ایشان برخى تغییرات و اضافات را انجام داده ایم که از آن گریزى نبود.

بخش چهارم : فرازهاى پراکنده اى است که در معنى ((بسم الله )) و دیگر فقرات سوره حمد در آثار مکتوب و شفاهى ایشان وجود داشته است . لازم است اشاره شود پاره اى از مطالب این قسمت از آثار مکتوب امام به زبان عربى انتخاب شده است که به لحاظ حفظ امانت ، عین متن عربى آن با حروف سیاه آورده شده و ترجمه فارسى که ذیل آن با حروف نازک آمده توسط تنظیم کنندگان این مجموعه صورت گرفته است . ناگفته نماند برخى از موارد این قسمت جنبه تطبیق و یادآورى و پند و موعظه را دارد ((و از تفسیر)) به معناى مرسوم آن خارج است ولى درج آن ، به جامعیت مورد نظر کمک مى نماید.

در تنظیم این اثر نیز مانند دیگر آثار منتشره از سوى مو سسه تنظیم و نشر آثار امام کوشیده ایم ، حواشى حضرت امام (با ستاره مشخص شده )، پاورقى ، ترجمه متون عربى و فهارس لازم آورده شود، تا محققین و صاحبنظران ارجمند با سهولت بیشترى از این مجموعه بهره مند شوند. امید است پرتو انوار فروغ این هدایت گر ((ناس )) روشنى بخش دلهاى طالبان اسلام ناب گردد و روح مطهر این مفسر فرزانه در جوار قرب الهى ، آرام و مطمئن ، شاهد جلوه هاى روزافزون حضور قرآن در صحنه حیات پرعزت مسلمین باشد.

مو سسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى .