روایتی از تفکر استراتژیک امام(ره) در تشکیل نظام جمهوری اسلامی؛

نظام سازی، هنر بی بدیل امام خمینی(ره)

مبارزه برای اهداف بزرگ، همیشه مقدس می نماید و تمرکز انرژی های اجتماعی پیرامون آنها، چندان دشوار نیست. با این حال، انقلاب ها همیشه موفق نیستند! نمونه بارز این مدعا را می توان در ظهور دیکتاتوری ناپلئون از دل انقلاب فرانسه یا حاکمیت تروریسم استالین در کانون انقلاب روسیه دید. تبدیل آرمان ها به برنامه عملیاتی قابل اجرا، شاید سخت ترین مرحله حیات یک انقلاب باشد. مرحله ای که می توان از آن به "نظام سازی" تعبیر نمود.


مبارزه برای اهداف بزرگ، همیشه مقدس می نماید و تمرکز انرژی های اجتماعی پیرامون آنها، چندان دشوار نیست. با این حال، انقلاب ها همیشه موفق نیستند! نمونه بارز این مدعا را می توان در ظهور دیکتاتوری ناپلئون از دل انقلاب فرانسه یا حاکمیت تروریسم استالین در کانون انقلاب روسیه دید. تبدیل آرمان ها به برنامه عملیاتی قابل اجرا، شاید سخت ترین مرحله حیات یک انقلاب باشد. مرحله ای که می توان از آن به "نظام سازی" تعبیر نمود. در فرآیند نظام سازی، معماران انقلاب به دنبال ایجاد چارچوبی می روند که گردش نسل ها، از طراوت و تازگی آن نکاهد؛ چارچوبی که حیات طولانی مدت آرمان انقلاب را تضمین کرده، رشد و نمو دائم آن را بیمه کند. از این منظر، بررسی نقش تاریخی بنیانگذار کبیر انقلاب اسلامی ایران در فرآیند نظام سازی و طراحی ساختار کلان نظام جمهوری اسلامی می تواند قابل تامل باشد.

اهمیت این موضوع وقتی بیشتر می شود که بدانیم انقلاب اسلامی از حیث تداوم بر آرمان های اولیه، در بین انقلاب های جهان، بی نظیر است. مقام معظم رهبری در همین زمینه می فرمایند:«در قوانین علوم اجتماعی درباره‌ی انقلاب‌ها، میگویند انقلاب‌ها همچنانی که یک فرازی دارند، اوجی دارند، یک فرودی هم دارند. انقلاب‌های بزرگ دنیا که در تاریخ دویست سال اخیر ما اینها را میشناسیم، بنا بر همین تحلیل، همه با آن نظریه قابل انطباق هستند؛ اما انقلاب اسلامی از این تحلیل جامعه‌شناختی بکلی مستثناست. درانقلاب اسلامی پادزهر فرود انقلاب در خود این انقلاب گذاشته شده است.»(۱) بعد دوم اهمیت این موضوع را اما باید در ماهیت اسلامی نظام برآمده از انقلاب ایران در میانه تسلط ایدئولوژی های سکولار بر تمامی نظامات سیاسی معاصر جهان جست. امام(ره) در همین فضا است که به جد تاکید می کند: «اسلام پیشرفته ترین حکومت را دارد و به هیچ وجه حکومت اسلام با تمدن مخالفتى نداشته و ندارد.»(۲)

امام(ره) در مرحله نخست، فهم جدیدی از اسلام را ارائه می کند. اسلامی که همه اش سیاست است(۳) و البته در آن، تناقضی با استفاده از رای و نظر مردم به چشم نمی خورد. مرور مصاحبه های امام(ره) با رسانه های خارجی در نوفل لوشاتو، مکرر مبین همین معنا است: «رژیمی که به جای رژیم ظالمانه شاه خواهد نشست، رژیم عادلانه‌ای است که شبیه آن رژیم در دموکراسی غرب نیست و پیدا نخواهد شد. ممکن است دموکراسی مطلوب ما با دموکراسیهایی که در غرب هست مشابه باشد، اما آن دموکراسی‌ای که ما می‌خواهیم به وجود آوریم در غرب وجود ندارد. دموکراسی اسلام، کاملتر از دموکراسی غرب است.»(۴) امام(ره) در این زمینه مکرر بر لفظ «جمهوری اسلامی» به عنوان حکومت جایگزین رژیم پهلوی تاکید دارد. برخی جریانات فکری اما برابر این دیدگاه، از جمهوری دموکراتیک اسلامی سخن می گفتند. مرحوم بازرگان به عنوان شاخص ترین چهره این طیف فکری، در همان زمان به رسانه ها می گوید: «به جمهوری اسلامی، صفت دمکراتیک را باید اضافه کرد.»(۵)

پایبندی به رای مردم در بالاترین حد ممکن

امام(ره) اما ضمن تاکید مجدانه بر اصطلاح "جمهوری اسلامی"، نه یک کلمه کمتر و بیشتر؛ در گام نخست برای تجلی اعتقاد اسلام به رای و نظر مردم و شوراهای مشورتی در بالاترین حد آن، اولا علیرغم شناخت کامل از تفکر مرحوم بازرگان، اما به پیشنهاد شورای انقلاب برای انتخاب وی به ریاست دولت موقت پاسخ مثبت می دهد و در گام بعد، در متن حکم انتصاب بازرگان، مهم ترین وظیفه وی را برگزاری هر چه زودتر "رفراندوم" تعیین نظام سیاسی کشور ذکر می کنند: «جنابعالی را بدون در نظر گرفتن روابط حزبی و بستگی به گروهی خاص، مامور تشکیل دولت موقت می‌نمایم تا ترتیب اداره امور مملکت و خصوصا انجام رفراندم و رجوع به آرای عمومی ملت درباره تغییر نظام سیاسی کشور به جمهوری اسلامی و تشکیل مجلس موسسان از منتخبین مردم جهت تصویب قانون اساسی نظام جدید و انتخاب مجلس نمایندگان ملت بر طبق قانون اساسی جدید را بدهید.»(۶)

پس از تثبیت نام «جمهوری اسلامی» با رای ۹۸/۲ درصدی ملت، برگزاری انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی در تاریخ دوازدهم مرداد ماه ۱۳۵۸ در دستور کار قرار می گیرد. نمایندگان منتخب مردم در این مجلس، پس از بررسی پیش نویس قانون اساسی، بندهای مختلف آن را به تصویب رسانده، نهایی می کنند. امام(ره) اما پیش از این، طی حکمی به رئیس دولت موقت، خواسته است پس از تصویب قانون اساسی در مجلس موسسان، متن تصویب شده مجددا نیز به رای مردم گذاشته شود! در متن حکم مذکور می خوانیم:«پس از آن‌که این قانون اساسی در جمع نمایندگان صاحب نظر مردم مورد بررسی نهایی قرار گرفت، به رای گذارده شود و طی یک همه‏پرسی نهایی، همه آحاد ملت قبول یا رد خود را مستقیم درباره آن ابراز نمایند و سعی شود که تمام این مراحل در اسرع وقت انجام گیرد تا با انتخاب رییس‏جمهوری و نمایندگان مجلس، ارکان حکومت جمهوری اسلامی استقرار یابد.»(۷)

بر این اساس، متن قانون اساسی نیز مجددا به همه پرسی گذاشته شده و با رای نزدیک به ۱۰۰ درصدی مردم، صورت نهایی می یابد. امام(ره) بدین صورت در گرماگرم روزهای پرتلاطم آغاز انقلاب، مهم ترین عامل تداوم حیات انقلاب اسلامی را به مثابه بنیانی ترین مرحله نظام سازی انقلابی خود، شکل می دهد. چنانکه مقام معظم رهبری در زمینه اهمیت قانون اساسی می فرمایند: «نویسندگان قانون اساسی که از نظر امام و مکتب امام درس گرفته بودند، در خود این قانون عامل تداوم‌بخش انقلاب را گذاشته‌اند: پایبندی به مقررات اسلامی و مشروعیت بخشیدن به قانون، مشروط بر این که بر طبق اسلام باشد؛ و مساله‌ی رهبری.»(۸) در متن قانون اساسی مصوب سال ۵۸ اما امکان بازنگری در نظر گرفته نشده بود. شرایط جدید کشور اما نیاز به تغییر برخی رویه ها-و نه اصول- را بر همه ثابت کرده است.

نظام سازی تا واپسین روزهای حیات

امام(ره) سال ۱۳۶۸ تنها ۴۰ روز پیش از ارتحال ملکوتی اش، طی حکمی(۹) به رئیس جمهور وقت، دستور تشکیل هیات بازنگری در قانون اساسی را صادر کرده، محدوده مسائل مورد بحث در هیئت مذکور را تعیین می کند تا متن اصلاح شده به وسیله هیئت بازنگری، این بار هم در ششم مرداد ماه ۶۸ به همه پرسی عمومی گذاشته شده، نهایی شود. حکم مذکور را در واقع می توان آخرین تلاش استراتژیک امام(ره) برای تکمیل چرخه نظام سازی خود و تضمین تداوم انقلاب نامید. شرایط بحرانی کشور در سالهای آغازین انقلاب اما نیازمند ایجاد ساختارهای دیگری نیز بود. ساختارهایی که امام(ره) ورای پیگیری سیر اصلی نظام سازی خود، به فراخور شرایط و نیازهای مردم ایجاد کرد تا امروزه از مستحکم ترین و مفیدترین نهادهای موجود در ساختار نظام جمهوری اسلامی باشند. تاسیس نهادهایی چون کمیته های انقلاب اسلامی، جهاد سازندگی، جهاد دانشگاهی و کمیته امداد را در واقع می توان "پاسخ انقلابی" امام(ره) به نیازهای فوری و بلندمدت کشور در عرصه های مختلف دانست.

نهادهایی که همگی بر پایه استفاده از ظرفیت های عظیم مردمی و به دور از بوروکراسی های دست و پا گیر دستگاه های دولتی، طی سالهای حیات خود توانسته اند خدمات بی نظیری را به مردم و انقلاب اسلامی ارائه کنند. امام(ره) ۱۹ اسفند ماه ۵۷، به فاصله تنها یک ماه از پیروزی انقلاب، طی حکمی(۱۰)، دستور تاسیس "کمیته امداد" در سراسر کشور را صادر می کنند. "جهاد دانشگاهی" نیز از دیگر مجموعه های موثری است که پس از حکم امام(ره) مبنی بر تشکیل "ستاد انقلاب فرهنگی"(۱۱) در شانزدهم مرداد ماه ۵۹ در زیرمجموعه ی این ستاد متولد می شود تا محلی برای فعالیت های علمی و فرهنگی دانشگاهیان انقلابی باشد.

 مجموعه تلاش های امام(ره) در راه نظام سازی و ارائه جمهوریتی اسلام محور، آنچنان دو مولفه «اسلامیت» و «جمهوریت» را در شاکله ی نظام جمهوری اسلامی ایران به هم آمیخته است که مدعای تفکیک این دو از یکدیگر، حالا پس از برگزاری قریب به ۳۸ انتخابات در ۳۸ سال حیات جمهوری اسلامی، خنده دار به نظر برسد. 

------------------------------------

پی نوشت ها:

۱-بیانات در مراسم هفدهمین سالگرد رحلت امام خمینی(ره)-۱۴/۳/۸۵

۲-صحیفه امام، جلد ۵، صفحه ۲۰۴

۳-صحیفه امام، جلد ۱۰، صفحه ۱۲۵

۴-صحیفه امام(ره)، جلد ۴، صفحه ۳۱۴

۵-مصاحبه با روزنامه کیهان، ۴ بهمن ۱۳۵۷

۶-صحیفه امام(ره)، جلد ۶، صفحه ۵۵

۷-صحیفه امام(ره)، جلد ۷، صفحه ۴۸۲

۸-بیانات در مراسم هفدهمین سالگرد رحلت امام خمینی(ره)-۱۴/۳/۸۵

۹-صحیفه امام(ره)، جلد ۲۱، صفحه ۳۶۴

۱۰-صحیفه امام(ره)، جلد ۶، صفحه ۳۶۷

۱۱-صحیفه امام(ره)، جلد ۱۲، صفحه ۴۳۱

به اشتراک بگذارید : تلگرام   |   فیس‌بوک
نام :
ایمیل :
پیام :